از علی آموز اخلاص عمل / شیر حق را دان مطهر از دغل
در غزا بر پهلوانی دست یافت / زود شمشیری برآورد و شتافت
او خدو انداخت در روی علی / افتخار هر نبی و هر ولی
آن خدو زد بر رخی که روی ماه / سجده آرد پیش او در سجده گاه
در زمان انداخت شمشیر آن علی / کرد او اندر غرایش کاهلی
گشت حیران آن مبارز زین عمل / وز نمودن عفو و رحمت بی محل
گفت بر من تیغ تیز افراشتی / از چه افگندی مرا بگذاشتی
آن چه دیدی بهتر از پیکار من / تا شدی تو سست در اشکار من
آن چه دیدی که چنین خشمت نشست / تا چنان برقی نمود و بازجست
در شجاعت شیر ربانیستی / در مروت خود که داند کیستی
***
ای علی که جمله عقل و دیده ای / شمه ای واگو از آنچه دیده ای
تیغ حلمت جان ما را چا ک کرد / آب علمت خاک ما را پاک کرد
بازگو دانم که این اسرار هوست / زآنکه بی شمشیر کشتن کار اوست
چشم تو ادراک غیب آموخته / چشمهای حاضران بردوخته
راز بگشا ای علی مرتضی / ای پس سوالقضا حسن القضا
ماه بی گفتن چو باشد رهنما / چون بگوید شد ضیا اندر ضیا
چون تو بابی آن مدینه علم را / چون شعاعی آفتاب حلم را
باز باش ای باب رحمت تا ابد / بارگاه ما له کفوا احد
***
گفت من تیغ از پی حق میزنم / بنده حقم نه مامور تنم
شیر حقم نیستم شیر هوا / فعل من بر دین من باشد گوا
ما رمیت اذ رمیتم در حراب / من چو تیغم و آن زننده آفتاب
باد خشم و باد شهوت باد آز / برد او را که نبود اهل نماز
کوهم و هستی من بنیاد اوست / ور شوم چون کاه بادم باد اوست
چون درآمد علتی  اندر غزا / تیغ را دیدم نهان کردن سزا
تا احب لله آید نام من / تا که ابغض لله آید کام من
تا که اعطا لله آید جود من / تا که امسک لله آید بود من
بخل من لله عطا لله و بس / جمله لله ام نیم آن کس

امروز اين مطلب ثابت شده است كه گاهی در شعور باطن انسان ، شرارتهائی رسوب می‏كند كه چون در بيرون نيست و رسوب كرده و در ته حوض‏ است ، انسان خودش از وجود آنها آگاه نيست و فقط در يك شرائط خاصی‏ است كه محركاتی پيدا می‏شود و انسان يكمرتبه می‏بيند كه از آن عمق عمق‏ روحش[ اين رسوبات ] بالا می‏آيد كه آدم خودش تعجب می‏كند و باور نمی‏كند كه در درونش چنين چيزهائی وجود داشته باشد . گاهی انسان ، خودش به‏ خودش ايمان پيدا می‏كند : وقتی به خودش نگاه می‏كند می‏بيند در قلبش‏ هيچگونه كدورتی نيست ، كينه و حسدی نسبت به كسی ندارد ، تكبر و عجبی‏ ندارد ،و واقعا هيچيك از اينها را در خودش نمی‏بيند ولی يك موقع به‏ تعبير قرآن " امتحان " پيش می‏آيد و درامتحان يكمرتبه انسان می‏بيند كه‏ تكبرها و عجبهائی از درونش بيرون آمد ، حسدها و كينه‏ها و عقده هائی از درونش بيرون آمد كه آن سرش ناپيداست .
مولوی می‏گويد :
نفست اژدرهاست او كی مرده است
از غم بی‏آلتی افسرده است

نفس انسان ، حالت مار افعی را دارد . مار افعی در زمستان حالت‏ يخ‏زدگی و كرخی پيدا می‏كند و اگرانسان به آن دست هم بزند ، تكان نمی‏خورد و اگر بچه‏ای با آن بازی كند او را نيش نمی‏زند و انسان خيال می‏كند كه اين‏ مار به خوبی رام شده است . اما وقتی آفتاب گرمی به اين مار بتابد [ گويی ]يكمرتبه عوض می‏شود و چيز ديگری می‏شود كه ملا راجع به آن مارگير كه‏ اژدهائی را از كوه آورد ،داستان مفصلی آورده است كه آن را ذكر نمی‏كنم .
در اواخر آن داستان ، همين بيت را می‏گويد :
نفست اژدرهاست او كی مرده است
از غم بی‏آلتی افسرده است

خيال نكن كه نفست مرده است ، او اژدهائی يخ زده است ، اگر حرارت به‏ آن بتابد ، آن وقت می‏فهمی چه خبر است ! مولوی در جای ديگری راجع به ميلهای پنهان و خفته در انسان تشبيهی می‏كند كه روانكاوها را به حيرت می‏اندازد ، می‏گويد :
ميلها همچون سگان خفته‏اند
اندر ايشان خير و شر بنهفته‏اند

چونكه قدرت نيست خفتند آن رده
همچو هيزم پارها وتن زده

گاهی ديده‏ايد تعدادی سگ در جائی خوابيده‏اند و سرهايشان را روی‏ دستهاشان گذاشته‏اند و چشمهايشان را روی هم گذاشته و آرام گرفته اند ، بطوريكه انسان خيال می‏كند اينها تعدادی بره و گوسفند هستند .

تا كه مرداری درآيد در ميان
نفخ صور حرص كوبد بر سگان

چونكه در كوچه خری مردار شد
صد سگ خفته بدان بيدار شد

اما اگر در اين بين يك لاشه مردار پيدا شود ، همينهائی كه اينطور خوابيده‏اند و مثل گوسفند سرها را روی دستها گذاشته‏اند يكمرتبه از جا حركت می‏كنند و چشمهاشان از قالب بيرون می‏زند و صدای خورخور از حلق‏ اينها بيرون می‏آيد و هر كدام از موهايشان ، مثل يك دندان می‏شود .
حرصهای رفته اندركتم غيب
تاختن آورد و سربر زد زجيب

موبه موی هر سگی دندان شده
از برای حيله دم جنبان شده

تا اينجا مثل است ، بعد می‏گويد :
صد چنين سگ اندر اين تن خفته‏اند
چون شكاری نيستشان بنهفته‏اند

چه حقيقت بزرگی و چه نكته دقيق و باريكی است !

نقل مستقیم از کتاب «انسان کامل» استاد مطهری

«فخذ اربعه من الطیر فصرهن الیک»

تو خلیل وقتی ای خورشید هش         این چهار اطیار ره زن را بکش

زانکه هر مرغی از اینها زاغ وش          هست عقل عاقلان را دیده کش

چار وصف تن چو مرغان خلیل             بسمل ایشان دهد جان را سبیل

خلق را گر زندگی خواهی ابد             سر ببر زین چار مرغ شوم بد

بازشان زنده کن از نوعی دگر             که نباشد بعد از این زیشان ضرر

چار مرغ معنوی راه زن                      کرده اند اندر دل خلقان وطن

بط و طاووس است و زاغ است و خروس
این مثال چهار خلق اندر نفوس

وقتی ابراهیم خلیل الله می خواست قلبش درباره چگونگی زنده شدن مردگان پس از مرگ اطمینان پیدا کند .خداوند به او دستور داد تا چهار نوع پرنده (بط- طاووس – زاغ – خروس) را بکشد و قطعات آنها را در نقاط مختلفی بگذارد. سپس با صدا زدن نام آنها هر کدام به امر خداوند دوباره زنده شدند.

مولوی این چهار پرنده را به چهار خوی و منش در انسان تشبیه می کند و از ما می خواهد که آنها را در نفس خود بکشیم و اگر قرار است زنده شان کنیم باید بعد معنوی و معتدل آنها را زنده کنیم نه حالت افراطی و هوس گونه ی آنها را.

به نظر شما هر کدام از این چهار پرنده مربوط به کدام هوس و خواسته نفسانی ماست ؟ علت این تشبیه چیست؟

گفت پیغمبر که رحم آرید بر                جان من کان غنیا فافتقر
گفت پیغمبر که با این سه گروه          رحم آرید ار ز سنگید و زکوه
زانکه از عزت به خواری آمدن              همچو قطع عضو باشد از بدن
عضو گردد مرده چو از تن وابرید           نو بریده جنبد اما نی مدید
توبه او جوید که کردست او گناه          آه او گوید که گم کردست راه

ابیات بالا که از مثنوی انتخاب شده یادآور حدیثی از رسول خدا (ص)می باشد. محمد مصطفی (ص) فرموده اند که بر سه گروه در دنیا رحم کنید ، به نظر شما آن سه گروه کدامند؟(ابیات بالا به شما کمک می کند)